Cách lồng ghép “trải nghiệm” vào “hướng nghiệp”

huong nghiep trai nghiem

Với tốc độ biến đổi và phát triển của thị trường nghề nghiệp cũng như tình hình kinh tế xã hội hiện nay, mỗi phụ huynh học sinh và bạn trẻ cũng đối mặt với những khó khăn khi quyết định trước quá nhiều loại hình công việc. Tại Việt Nam, bên cạnh sự tham gia của gia đình, những mô hình hướng nghiệp như: tư vấn nghề nghiệp trực tiếp hay cung cấp thông tin về đặc thù công việc tại các trường học và trung tâm khá phổ biến. Tuy nhiên, những hình thức này vẫn chưa chú trọng vào nhu cầu của học sinh và thiếu cơ hội cho người trẻ được chủ động tham gia vào công tác có liên quan trực tiếp đến tương lai của họ. Chúng tôi đã trăn trở rất nhiều để tìm ra một giải pháp mới, một phương pháp hướng nghiệp có thể tăng mức độ chủ động của người được hướng nghiệp để từ đó đem lại hiệu quả tối đa cho quá trình hướng nghiệp. Khái niệm Hướng nghiệp Trải nghiệm mà chúng tôi lựa chọn là sự kết hợp giữa “Hướng nghiệp” và “Học tập trải nghiệm”, một phương pháp giáo dục còn khá mới lạ tại Việt Nam nhưng đã thể hiện được hiệu quả tại nhiều nước như Úc, New Zealand, Mỹ,… giúp học sinh trở nên chủ động hơn trong học tập. Để giúp phụ huynh hiểu rõ hơn về cách thức lồng ghép “trải nghiệm” vào “hướng nghiệp”, chúng tôi lựa chọn, trong bài viết này sẽ bao gồm:

  1. Giải thích khái niệm Hướng nghiệp và Học tập trải nghiệm
  2. Mục đích của việc kết hợp Hướng nghiệp và Trải nghiệm
  3. Hiệu quả của Hướng nghiệp Trải nghiệm so với những mô hình hướng nghiệp khác
  4. Phương hướng xây dựng mô hình Hướng nghiệp Trải nghiệm tại JOBEX

1. Giải thích khái niệm “Hướng nghiệp” và “Học tập trải nghiệm”

Hướng nghiệp là một khái niệm vốn để chỉ việc chỉ định một cá nhân cho một công việc nào đó mà người hướng nghiệp cảm thấy phù hợp. Tuy nhiên, quan điểm này đã trở nên lỗi thời. Vào năm 1937, Hiệp hội Tham vấn Hướng nghiệp Quốc gia Hoa Kỳ đã đưa ra định nghĩa chính thức cho “hướng nghiệp”: 

Hướng nghiệp là quá trình hỗ trợ các cá nhân lựa chọn nghề nghiệp, trang bị kiến thức, kỹ năng để họ gia nhập và phát triển nghề nghiệp. Quá trình này chủ yếu bao gồm giúp đỡ các cá nhân đưa ra những quyết định và lựa chọn liên quan đến việc phác thảo kế hoạch tương lai và hình thành hướng đi cho sự nghiệp. Đồng thời, hướng nghiệp còn hỗ trợ họ đưa ra những lựa chọn cần thiết, chi phối đến mức độ hài lòng khi điều chỉnh công việc sau này.

American Counselling Association, 1937

Cụ thể, việc định hướng nghề nghiệp sẽ bao gồm hai mục đích chính là giúp đỡ người được hướng nghiệp khám phá bản thân nhằm tạo nền tảng cho việc xây dựng kế hoạch công việc tương lai và cung cấp các thông tin cần thiết về môi trường làm việc của ngành nghề họ đang hướng đến. Tại Việt Nam, định nghĩa hướng nghiệp không có nhiều sự khác biệt, và thường được thực hiện qua các hình thức như các buổi tư vấn và giới thiệu các ngành nghề tại trường cho từng khối lớp, hay tích hợp các nội dung hướng nghiệp trong các môn văn hóa tại trường.

Trải nghiệm, theo định nghĩa từ từ điển tiếng Việt, là tiến trình hoặc quá trình hoạt động năng động để thu thập kinh nghiệm. Khi đưa vào khuôn khổ giáo dục, Học tập trải nghiệm được định nghĩa bởi nhà tâm lý học David Kolb như sau: Học tập trải nghiệm (experiential learning) là quá trình chuyển hóa những kinh nghiệm, trải nghiệm tích lũy được thành kiến thức. 

Feminine grid note paper vector

Trong mô hình Học tập trải nghiệm, Kolb đưa ra hai phương pháp tiếp cận với trải nghiệm:

  • Học thông qua các khái niệm trừu tượng (abstract conceptualization): Từ những suy nghĩ tổng hợp lại thành kiến thức mới, hoặc tự điều chỉnh một khái niệm sẵn có. (Người học học được từ việc trải nghiệm)
  • Học thông qua các trải nghiệm cụ thể (concrete experience): Tiếp cận trực tiếp một tình huống/trải nghiệm mới hoặc khái quát lại một tình huống/trải nghiệm nào đó.

Quá trình chuyển hóa trải nghiệm thành kiến thức tương ứng như sau:

Bốn quá trình này tạo thành một vòng lặp khép kín trong việc Học qua trải nghiệm: Trải nghiệm cụ thể khơi dậy sự Tự suy ngẫm, từ những suy nghĩ ấy mà ta tạo nên những Khái niệm trừu tượng (kiến thức) cho bản thân, từ đó mang kiến thức ra kiểm chứng trong thực tế. Tuy nhiên, mỗi cá nhân trong quá trình Học tập trải nghiệm sẽ chủ động chọn cho mình một cách học tập riêng, phù hợp với khả năng tiếp nhận của họ.

2. Mục đích của việc kết hợp Hướng nghiệp và Trải nghiệm

Sự kết hợp giữa Hướng nghiệp và Trải nghiệm là nhằm mục đích nâng cao sự tự tin vào khả năng bản thân (self-efficacy). Nhiều nghiên cứu đã chứng minh được rằng thực hiện hoặc trải nghiệm một công việc cụ thể sẽ giúp tăng cảm giác tự tin vào khả năng của người đó khi phải thực hiện công việc đó một lần nữa. Cảm xúc tích cực này sẽ đồng thời làm tăng xác suất hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao trong thực tế. Vì vậy, những cơ hội được trải nghiệm công việc thực tế hoàn toàn mới sẽ ít nhiều đem lại cho người trải nghiệm sự tự tin vào khả năng của mình trong những quyết định liên quan đến nghề nghiệp tương lai. Hơn thế nữa, mục đích này còn nhằm tới những khó khăn có thể gặp phải trong quá trình xây dựng sự nghiệp. Sự tự tin sẽ giúp người học hướng nghiệp trải nghiệm tìm được chính xác công việc mình muốn cống hiến sức lực và thời gian, tránh khỏi những sự cố đáng tiếc như giảm mức độ hài lòng với công việc, chứng xao nhãng hay không hoàn thành tốt nhiệm vụ được giao.

Để đạt được mục tiêu đề ra của Hướng nghiệp Trải nghiệm, JOBEX đã ra đời như một dự án phi lợi nhuận nhằm nghiên cứu các chủ đề hướng nghiệp trải nghiệm với sứ mệnh: Hỗ trợ học sinh – sinh viên Việt Nam nâng cao năng lực hướng nghiệp và định hướng nghề nghiệp. Tại JOBEX, học sinh hay người được hướng nghiệp sẽ không chỉ được lắng nghe, tư vấn thông tin từ các chuyên gia tâm lý mà còn tự thân trải nghiệm các dự án nhằm khơi gợi cái nhìn và cảm nhận thực tế từ công việc. Từ cảm nhận của chính mình, qua quá trình tự suy ngẫm, học sinh sẽ tìm ra câu trả lời cho những câu hỏi về bản thân và về kế hoạch tương lai của chính họ. Bên cạnh đó, việc tiếp cận với các trải nghiệm thực tế cũng mang lại nhiều lợi ích khác cho các bạn học sinh như rèn luyện các kỹ năng mềm và phát triển mạng lưới quan hệ cá nhân. Mặc dù chỉ đang đi từ những bước đầu tiên và có tác động lên một lượng nhỏ học sinh, JOBEX đã cập nhật kịp thời nhất có thể xu hướng thị trường việc làm, thúc đẩy sự chủ động đi tìm đam mê cá nhân và nhấn mạnh vào những kỹ năng cần thiết cho việc thích nghi trong môi trường làm việc chuyên nghiệp. Có thể nói, mô hình của JOBEX sẽ ngày càng được cải thiện và thay đổi để phù hợp nhất với sứ mệnh đề ra, với xã hội Việt Nam và để đem lại hiệu quả cao nhất cho người thụ hưởng dịch vụ hướng nghiệp từ JOBEX.

3. Hiệu quả của Hướng nghiệp trải nghiệm so với những mô hình khác

Như đã đề cập ở đầu bài viết, mục đích đầu tiên của việc kết hợp Hướng nghiệp với Trải nghiệm chính là giải quyết thực trạng thụ động hóa học sinh trong công tác hướng nghiệp truyền thống. Hướng nghiệp truyền thống thường bao gồm các yếu tố hướng dẫn và thuần cung cấp thông tin từ góc nhìn của các chuyên gia, thầy cô hoặc phụ huynh học sinh. Với hướng tiếp cận này, học sinh hoặc người được hướng nghiệp sẽ khó có cơ hội được hiểu biết toàn diện về ngành nghề mình đang lựa chọn. Bên cạnh đó, việc sử dụng cách tiếp cận thụ động cho nhiều học sinh cùng lúc sẽ không thể đem lại hiệu quả hướng nghiệp cao nhất, dẫn tới tình trạng hướng nghiệp chỉ mang tính hình thức. Ngược lại, hướng nghiệp trải nghiệm tạo cơ hội cho người được hướng nghiệp được chủ động trải nghiệm trong môi trường thực tế. Từ đó, học sinh có được hình dung cụ thể về đặc điểm nghề nghiệp, môi trường làm việc cũng như rút ra kinh nghiệm cho bản thân cho bản thân. Kết hợp với sự chỉ dẫn mang tính mở đường của các chuyên gia tư vấn nghề nghiệp kinh nghiệm và tâm huyết, người được hướng nghiệp sẽ chủ động tìm ra con đường phù hợp với bản thân và sẵn sàng tiếp tục trải nghiệm để đối mặt với những thách thức khác trong thị trường việc làm hết sức đa dạng ngày nay. 

4. Xây dựng hoạt động hướng nghiệp trải nghiệm tại JOBEX

Dự án JOBEX xây dựng bao gồm ba hoạt động cốt lõi nhằm giải quyết những vấn đề đặt ra trong hướng nghiệp cho học sinh THPT tại Việt Nam. Đầu tiên, hoạt động tư vấn tâm lý nghề nghiệp được thực hiện bởi đội ngũ chuyên gia tâm lý có kinh nghiệm trong việc khuyến khích bạn trẻ tự thân khám phá bản thân qua các hình thức trắc nghiệm tâm lý, trò chuyện hoặc gợi ý hướng đi đúng đắn cho việc tìm ra đam mê phù hợp với khả năng. Thứ hai, hoạt động trải nghiệm trực tiếp trong các dự án làm việc chuyên nghiệp sẽ tạo cơ hội cho các bạn được trải nghiệm và cảm nhận môi trường làm việc trong thực tế của bất kỳ ngành nghề nào. Để hoạt động này phát huy hiệu quả tốt nhất đòi hỏi sự chủ động suy nghĩ và tự kiểm điểm của người tham gia trải nghiệm, nhằm tạo ra được những góc nhìn mới về công việc mình đang hướng tới trước khi đưa ra quyết định cuối cùng. Thứ ba, sau khi đưa ra quyết định chọn nghề, JOBEX sẽ có đội ngũ cố vấn cá nhân cho từng bạn để hỗ trợ học sinh vạch ra kế hoạch phát triển về sự nghiệp, học tập và bản thân họ trong tương lai. Xuyên suốt quá trình ấy, JOBEX luôn khuyến khích sự chủ động suy nghĩ và góp ý, thay đổi từ các bạn để chính bạn trở thành người làm chủ những quyết định nghề nghiệp của mình cũng như những quyết định liên quan đến sự nghiệp sau này. 

Tài liệu tham khảo:

https://www.researchgate.net/publication/333186433_Vocational_Guidance_and_its_Strategies

https://www.counseling.org/docs/david-kaplan's-files/nauta.pdf?sfvrsn=2

https://vietnam.vvob.org/sites/vietnam/files/whole_group_career_counseling_for_uss_print.pdf

https://www.lifescied.org/doi/full/10.1187/cbe.19-12-0270

https://www.verywellmind.com/experiential-learning-2795154